Mối là nhóm côn trùng sống theo đàn, có tổ chức xã hội như kiến và ong, chuyên ăn xenlulo trong gỗ, giấy và thực vật mục. Với người làm kiểm soát côn trùng, hiểu mối không phải là chuyện sinh học thuần tuý: xác định đúng loài quyết định đặt hộp nhử ở đâu, dùng thuốc gì, và báo giá thế nào. Bài này tóm tắt những gì chúng tôi vẫn giải thích cho khách khi khảo sát.
Con mối trông thế nào
Mối thợ, loại gia chủ hay thấy nhất khi cạy đường đất, dài 3 đến 5 mm, thân mềm, màu trắng ngà, không có mắt, sống hoàn toàn trong bóng tối. Mối lính to hơn, đầu màu nâu cứng, hàm lớn, nhiệm vụ bảo vệ tổ. Mối cánh (mối sinh sản) màu nâu đen, có hai đôi cánh dài bằng nhau, bay ra khỏi tổ đầu mùa mưa để lập tổ mới. Mối chúa nằm sâu trong tổ, bụng phình to, chỉ làm một việc là đẻ trứng. Chi tiết về mối chúa xem tại bài về mối chúa.
Vòng đời và cấu trúc đàn
Một tổ mối bắt đầu từ một cặp mối cánh rụng cánh, đào xuống đất lập tổ. Năm đầu đàn chỉ vài chục con; sau ba đến năm năm, một tổ mối đất có thể lên tới hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu cá thể. Đàn chia thành ba đẳng cấp: sinh sản (mối chúa, mối vua, mối cánh), lính và thợ. Mối thợ chiếm phần lớn, làm toàn bộ việc kiếm ăn, nuôi ấu trùng, nuôi mối chúa và mối lính bằng cách mớm thức ăn. Chính tập tính mớm và chải chuốt cho nhau này là nền tảng của phương pháp diệt mối bằng thuốc lây nhiễm: chỉ cần một phần mối thợ nhiễm thuốc, cả tổ sẽ nhiễm theo.
Các loại mối thường gặp ở Việt Nam
1. Mối đất (mối ngầm)
Phổ biến nhất ở miền Nam, chủ yếu thuộc giống Coptotermes. Tổ nằm dưới đất hoặc trong khoang tường, nền. Mối thợ đi lên theo khe nứt, ống kỹ thuật, và đắp đường đất (đường mui) ở những đoạn lộ thiên. Đây là loài gây thiệt hại lớn nhất cho nhà ở, kho xưởng, công trình xây dựng. Hầu hết các ca mối trong tường nhà là mối đất.
2. Mối gỗ khô
Sống ngay trong thớ gỗ, không cần tiếp xúc với đất, đàn nhỏ hơn mối đất nhiều. Dấu hiệu: phân mối dạng hạt nhỏ, khô, màu nâu, rơi thành đống dưới món đồ gỗ, không có đất. Thường gặp ở khung cửa, cửa sổ, đồ gỗ nhập, gỗ tàu thuyền. Xử lý bằng cách tiêm thuốc trực tiếp vào gỗ hoặc xông hơi, không dùng hộp nhử. Xem thêm bài về mối gỗ.
3. Mối gỗ ẩm
Ưa gỗ đã mục, ướt: cột gỗ chôn đất, gỗ ngoài trời bị thấm nước. Ít vào nhà, trừ khi có chỗ rò nước lâu ngày. Xử lý chủ yếu là sửa nguồn ẩm và thay gỗ hỏng.
4. Mối đắp tổ nổi (mối gò)
Gặp ở vườn, nông trại, công trình cạnh đất trống. Tổ là gò đất nổi, có thể cao hơn một mét. Hại cây trồng và kết cấu gỗ ngoài trời nhiều hơn trong nhà.
Mối ăn gì, không ăn gì
Mối tiêu hoá được xenlulo nhờ vi sinh vật cộng sinh trong ruột. Thức ăn trong nhà: gỗ, ván ép, giấy, thùng carton, giấy dán tường, vải sợi bông, lớp giấy mặt thạch cao. Mối không ăn được gạch, vữa, bê tông, kim loại, nhựa, nhưng đi xuyên qua các vật liệu này nếu có khe hở. Vì vậy một ngôi nhà bê tông hoàn toàn vẫn bị mối nếu bên trong có đồ gỗ và dưới nền có tổ.
Vì sao mối khó diệt bằng cách thông thường
- Tổ nằm sâu dưới đất, thường cách điểm phá hoại vài chục mét, không thể đào tìm.
- Mối thợ bị xua đuổi thì đổi đường, tổ vẫn nguyên.
- Mối chúa có thể sống trên mười năm, đẻ hàng nghìn trứng mỗi ngày; diệt mối thợ mà không diệt mối chúa thì đàn phục hồi trong vài tháng.
Đó là lý do phương pháp hiệu quả nhất với mối đất là đặt hộp nhử rồi rắc thuốc lây nhiễm để mối tự mang thuốc về tổ, kết hợp phun tồn lưu để phòng mối từ đất lên lại. Với công trình đang xây, xử lý nền móng trước khi đổ bê tông là cách rẻ nhất, xem phòng chống mối công trình.
Câu hỏi thường gặp
Mối có cắn người không? Mối lính có thể cắn khi bị chạm vào nhưng không gây hại đáng kể, không truyền bệnh. Thiệt hại của mối nằm ở tài sản, không ở sức khoẻ.
Mối và kiến khác nhau thế nào? Mối thân trắng, eo thẳng, râu thẳng; kiến thân sẫm, eo thắt, râu gấp khúc. Khi có cánh, mối có hai đôi cánh bằng nhau, kiến có đôi trước dài hơn đôi sau. Chi tiết tại bài phân biệt mối và kiến cánh.
Thấy mối cánh trong nhà có đáng lo không? Có. Mối cánh bay vào nhà nghĩa là tổ gốc ở rất gần, và nếu cặp mối cánh tìm được chỗ ẩm trong nhà, chúng sẽ lập tổ mới. Xem cách xử lý mối cánh.
Cần kỹ thuật viên xử lý tận nơi?
Kỹ thuật viên khảo sát miễn phí, xác định đường mui và vị trí tổ rồi mới đưa ra phương án cùng đơn giá.